Zabójstwo 11-letniej dziewczynki w Jeleniej Górze Jaką odpowiedzialność ponosi 12-latka i jej rodzice?

Sprawa zabójstwa 11-letniej dziewczynki w Jeleniej Górze wstrząsnęła opinią publiczną w całej Polsce. Do tragedii doszło w poniedziałek w pobliżu ul. Wyspiańskiego, niedaleko szkoły podstawowej, do której uczęszczała ofiara. O godz. 14.46 policja otrzymała zgłoszenie o bójce dwóch dziewczynek. Kilka minut później funkcjonariusze byli już na miejscu.

Przy strumyku odnaleziono ciało 11-latki. Jak poinformowała prokurator Ewa Węglarowicz-Makowska, w chwili przyjazdu zespołu ratownictwa medycznego dziecko już nie żyło. Na ciele dziewczynki widoczne były obrażenia zadane ostrym narzędziem, co od początku wskazywało na zabójstwo.

Śledczy szybko ustalili, że związek ze zdarzeniem może mieć 12-letnia uczennica tej samej szkoły podstawowej. Sąd rodzinny wyraził zgodę na jej zatrzymanie, a dziewczynka została już wysłuchana. Policja zabezpieczyła nóż typu „finka”, którym – według ustaleń śledczych – miało dojść do ataku. Nieoficjalnie wiadomo, że 12-latka miała mieć nóż przy sobie już podczas lekcji i chwalić się nim w szkole.

Sprawa rodzi wiele pytań – nie tylko o okoliczności samej zbrodni, ale przede wszystkim o odpowiedzialność prawną osoby tak młodej, a także o ewentualną odpowiedzialność jej rodziców. Polskie prawo przewiduje bowiem odrębne zasady postępowania wobec nieletnich, a granice odpowiedzialności karnej w takich przypadkach nie są powszechnie znane.

Czy 12-latka może odpowiadać za zabójstwo jak osoba dorosła? Jakie środki może zastosować sąd rodzinny? Czy rodzice mogą ponosić konsekwencje prawne – zwłaszcza jeśli narzędzie zbrodni należało do nich lub było niewłaściwie zabezpieczone? O komentarz do tej bulwersującej sprawy zwróciliśmy się do adwokata Macieja Strojnego, specjalizującego się w świadczeniu profesjonalnych usług prawnych w zakresie prawa karnego, który w swojej praktyce zajmuje się sprawami dotyczącymi odpowiedzialności karnej sprawców najpoważniejszych przestępstw, w tym także czynów popełnianych przez osoby nieletnie.

Jaką odpowiedzialność prawną ponosi 12-letnia osoba w przypadku tak poważnego czynu jak zabójstwo?

Adwokat Maciej Strojny: Mimo tak poważnego przestępstwa jak zabójstwo 12-latka nie poniesie odpowiedzialności karnej, a jedynie odpowiedzialność w sprawie o demoralizację, jak stanowi stosunkowo młoda ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich z dn. 9 czerwca 2022 r. To uregulowanie jest zgodne z zasadą, że zbyt wczesna ingerencja sądu w wychowanie dzieci może przynieść znacznie więcej szkody niż pożytku.

Jakie są najsurowsze środki, jakie może zastosować sąd rodzinny wobec 12-latki?

Sąd może zastosować środki wychowawcze, który obszerny katalog zawiera art. 7 ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Należy jednak zwrócić uwagę, że ze względu na wiek sprawy nie możemy mówić o czynie karalnym, gdyż mogą go popełnić jedynie osoby które ukończyły 13 rok życia. Z tego powodu Sąd nie może umieścić dziecka w zakładzie poprawczym, a jedynie w młodzieżowym ośrodku wychowawczym, a w szczególnie uzasadnionym przypadku sąd rodzinny może orzec umieszczenie w okręgowym ośrodku wychowawczym nieletniego, który uchyla się od wykonywania środka wychowawczego w postaci umieszczenia w młodzieżowym ośrodku wychowawczym i w chwili orzekania ukończył 13 lat, jeżeli przemawia za tym stopień demoralizacji nieletniego, a inne środki wychowawcze okazały się nieskuteczne lub nie rokują resocjalizacji nieletniego.

Czy w takiej sprawie bierze się pod uwagę stopień rozeznania dziecka, jego rozwój emocjonalny i świadomość skutków czynu?

Jak najbardziej Sąd powinien zwrócić się do Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów. Przedmiotem tej opinii ma być uzyskanie kompleksowej diagnozy osobowości nieletniego, wymagającej wiedzy pedagogicznej, psychologicznej lub medycznej, oraz określenie właściwych kierunków oddziaływania na nieletniego w szczególności jak popełniono przestępstwo zabójstwa. Warto pamiętać, że ostatecznie zastosowanie wobec nieletniego środka wychowawczego ma doprowadzić do zrealizowania wobec nieletniego celów ustawy, w tym zwłaszcza celów wychowawczych.

Czy możliwe jest ponowne rozpatrzenie sprawy w przyszłości, np. po ukończeniu przez sprawczynię 17 lub 18 lat?

Nie. O odpowiedzialności sprawcy decyduje wiek w momencie popełnienia czynu, a nie w chwili późniejszej. Jest to realizacja jednej z zasad prawa karnego tj. ne bis in idem, czyli nikt nie można być sądzonym dwa razy za ten sam czyn.

Jaką rolę w takim postępowaniu odgrywają biegli psycholodzy i psychiatrzy dziecięcy?

Pomimo iż czyn nie jest czynem karalnym, gdyż sprawca nie osiągnął wieku 13 lat to w mojej ocenie powinien Sąd powołać dowód z opinii 2 lekarzy psychiatrów ewentualnie też biegłych innej specjalizacji. Opinia o stanie zdrowia psychicznego nieletniego stanowi istotny element przy rozstrzyganiu przez sąd rodzinny w przedmiocie orzeczenia środka leczniczego w postaci umieszczenia w zakładzie leczniczym, a także w przedmiocie wyboru właściwego środka wychowawczego, zwłaszcza zobowiązania nieletniego do uczestniczenia w terapii uzależnień, psychoterapii, psychoedukacji.

Czy rodzice 12-latki mogą ponosić odpowiedzialność prawną za czynswojego dziecka – a jeśli tak, to na jakiej podstawie?

W zasadzie odpowiedzialność za czyn poniesie jego sprawca, ale nie można wykluczyć odpowiedzialności rodziców z art. 160 Kodeksu karnego. Na rodzicach niepełnoletniego dziecka ciąży szczególny obowiązek opieki nad dzieckiem wynikający z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W przypadku ignorowania problemów psychicznych powinni oni ponieść odpowiedzialność karną za narażenie na niebezpieczeństwo dziecka z art. 160 § 2 Kodeksu karnego, który zagrożony jest karą od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności. Pojawia się przecież pytanie skąd dziecko w ogóle miało nóż?

Oprócz tego rodzice mogą ponieść odpowiedzialność cywilną z art. 427 Kodeksu cywilnego tj. odpowiedzialność odszkodowawczą za winę w nadzorze dziecka. Należy pamiętać, że za szkody te odpowiedzialny jest tylko ten, kto z mocy ustawy lub umowy jest zobowiązany do nadzoru nad małoletnim i tylko wtedy, gdy nadzoru tego nie wykonywał starannie.

Również sąd rodzinny może zobowiązać rodziców do naprawienia w całości albo w części szkody wyrządzonej przez nieletniego lub do zadośćuczynienia za doznaną krzywdę zgodnie z art. 18 ust 1 pkt 3 ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich.

Nie można też wykluczyć ewentualnego pozbawienia władzy rodzicielskiej przez sąd rodzinny na podstawie art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ale już w odrębnym postępowaniu.

Jakie znaczenie prawne ma fakt, że narzędzie zbrodni – nóż typu „finka” – mogło należeć do rodziców?

W mojej ocenie może mieć wieloaspektowe znaczenie. Jak wcześniej wskazałem może się wiązać z odpowiedzialnością karną rodziców, jak i odszkodowawczą na podstawie art. 427 Kodeksu cywilnego. Oprócz tego w postępowaniu przed sądem rodzinnym nie można wykluczyć zastosowania środka wychowawczego w postaci umieszczenia dziecka w rodzinie zastępczej zawodowej.

Czy fakt, że dziecko przyniosło nóż do szkoły, może mieć konsekwencje także dla placówki oświatowej?

Ciężko w chwili obecnej odpowiedzieć na to pytanie. Zależy wszystko od tego jakich ustaleń faktycznych dokonają organy ścigania. W zasadzie odpowiedzialność będzie to zbieżna do przywołanej wcześniej w przypadku rodziców odpowiedzialności z Kodeksu karnego jak i Kodeksu cywilnego przy czym w tym przypadku może ją ponieść dyrektor placówki lub nauczyciel. Pytaniem pozostaje czy dziecko miało rzeczywiście nóż w szkole i czy szkoła miała możliwość wykrycia u dziecka tego przedmiotu.

Czy w Pana ocenie potrzebne są zmiany w przepisach dotyczących odpowiedzialności nieletnich?

Wydaje mi się, że ustawa która weszła w życie w dn. 9 czerwca 2022 r. dokonała wielu zmian w stosunku do ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich. Pomimo iż obecnie może budzić kontrowersje fakt, że 12 latka zabiła, 11 letnią dziewczynę i może nie ponieść za to kolokwialnie konsekwencji, to nie traćmy z pola widzenia, że jest to nadal jedynie dziecko, które jeszcze nie jest w pełni świadome swoich czynów, a stosowanie drastycznych i surowych środków w tak młodym wieku często piętnuje i przynosi odwrotny do zamierzonego efekt, sprawiając, że młode osoby utykają w przyszłości w wirze popełniania kolejnych przestępstw i nie potrafią się odnaleźć w życiu.