Tongkat Ali Korzeń z malezyjskiej dżungli pod lupą nauki

Tongkat Ali (Eurycoma longifolia) to dobrze przebadana jak na suplement roślinny roślina Azji Południowo-Wschodniej, kojarzona głównie z wpływem na testosteron, libido i witalność. Metaanaliza z 2022 r. sugeruje statystycznie istotny wzrost testosteronu w analizie łącznej, przy czym najsilniejszy sygnał dotyczy mężczyzn z hipogonadyzmem, a nie zdrowych młodych osób. Baza dowodów — choć rosnąca — opiera się głównie na małych, krótkotrwałych badaniach, często wykorzystujących ten sam standaryzowany ekstrakt. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) w 2021 r. uznał, że bezpieczeństwo ekstraktu jako nowej żywności nie zostało wykazane, wskazując m.in. na obawy dotyczące genotoksyczności.

Artykuł powstał w ramach cyklu „Kochamy Naukę”, w którym przyglądamy się różnym dziedzinom — od medycyny, przez wulkanologię i meteorologię, po astronomię — tłumacząc w przystępny sposób, co na dany temat mówi współczesna nauka i oddzielając fakty od mitów.

Smukłe drzewo o potężnym korzeniu

Tongkat Ali (Eurycoma longifolia Jack) to smukłe, wolno rosnące drzewo z rodziny bieguneczowatych (Simaroubaceae), po raz pierwszy opisane przez szkockiego botanika Williama Jacka w 1822 r. na podstawie okazów z Sumatry i Singapuru. Nazwa rodzajowa Eurycoma pochodzi od greckich słów eurys (szeroki) i kome (pęk włosów), co odnosi się do rozłożystej rozety liściowej na szczycie pnia. Epitet gatunkowy longifolia (długolistna) opisuje liście złożone osiągające do 1 metra długości, składające się z 13–41 lancetowatych listków.

Roślina jest zwykle opisywana jako smukłe, niewielkie drzewo lub wysoki krzew osiągający około 10–12 metrów, często słabo rozgałęziony. Jest gatunkiem dwupiennym — kwiaty męskie i żeńskie rosną na oddzielnych osobnikach. Drobne kwiaty tworzą wiechowate kwiatostany, a owoce mają postać pestkowców dojrzewających do czerwono-brunatnego koloru.

Roślina rośnie naturalnie w podszycie lasów tropikalnych Malezji, Indonezji, Wietnamu, Tajlandii, Kambodży, Laosu i Mjanmy, zwykle na niskich wysokościach, choć bywa opisywana także z wyższych stanowisk. Preferuje gleby dobrze zdrenowane, często kwaśne. Najcenniejszą częścią użytkową jest korzeń palowy, który stanowi główne źródło związków bioaktywnych wykorzystywanych w suplementach i tradycyjnym ziołolecznictwie.

Zbiór korzeni jest destrukcyjny — wymaga usunięcia całej rośliny, co od lat budzi obawy o trwałość dzikich zasobów. W Malezji Tongkat Ali jest traktowany jako gatunek priorytetowy z punktu widzenia ochrony i kontroli handlu, a eksport surowego materiału korzeniowego jest ograniczany. W źródłach malezyjskich pojawiają się także ostrzeżenia, że bez rozwoju upraw presja na stanowiska naturalne może doprowadzić do silnego zubożenia populacji dzikich. Lepiej jednak nie upraszczać tego do stwierdzenia, że wyłącznie Orang Asli mają formalne prawo zbioru na terenie lasów — to wymagałoby dużo mocniejszego i bardziej precyzyjnego źródła prawnego.

Stulecia tradycji — od „gorzkiej wody” do współczesnych kapsułek

Historia stosowania Tongkat Ali sięga co najmniej kilkuset lat. Najwcześniejsze udokumentowane ślady to obraz rośliny należący do generała Williama Farquhara, radży Malakki (1803–1818), oraz formalne opisy botaniczne Jacka z 1822 r., choć tradycja ustna sugeruje znacznie dłuższą historię użytkowania. Wietnamska nazwa bách bệnh — dosłownie „sto chorób” — oddaje zakres tradycyjnych zastosowań.

W medycynie ludowej Malezji Orang Asli pili wywar z gotowanych korzeni jako środek przeciwmalaryczny, afrodyzjak, antybiotyk, lek na gorączkę, biegunkę i wrzody. Kora służyła jako środek przeciwpasożytniczy, a liście stosowano zewnętrznie na swędzenie skóry. W Indonezji roślina znana jako pasak bumi stanowi integralny element tradycji jamu — systemu ziołolecznictwa obejmującego tysiące receptur. Indonezyjska farmakopea ziołowa (Acuan Sediaan Herbal) z 2011–2012 r. zawiera monografie dotyczące zastosowania w niepłodności męskiej i jako afrodyzjak, z zalecaną dawką 300 mg dwa razy dziennie. W Wietnamie Eurycoma longifolia (bách bệnh) figuruje w oficjalnych wykazach tradycyjnych leków ziołowych stosowanych w placówkach objętych finansowaniem ze środków ubezpieczenia zdrowotnego, co jest trafniejsze niż uproszczone określenie „refundowana roślina”.

Tradycyjnie korzeń przygotowywano głównie jako wywar wodny — gotowanie świeżego korzenia w wodzie daje niezwykle gorzki napój. Inne metody to suszenie i krojenie korzenia, nalewki alkoholowe oraz pasty do stosowania zewnętrznego. Współcześnie dominują kapsułki ze standaryzowanym ekstraktem, a także kawy i napoje energetyczne z dodatkiem Tongkat Ali.

Uwaga nauki zachodniej skupiła się na roślinie pod koniec lat 90. XX w., gdy malezyjscy badacze rozpoczęli systematyczne analizy toksykologiczne. Przełom nastąpił w pierwszych latach XXI w. wraz z rozwojem standaryzowanych ekstraktów i metod chemicznego „odcisku palca” do weryfikacji autentyczności surowca.

Ponad 65 związków bioaktywnych w jednym korzeniu

Fitochemia Tongkat Ali jest bogata — z korzenia wyizolowano dziesiątki związków bioaktywnych, należących do kilku klas chemicznych, z których najlepiej poznane są kwasinoidy, alkaloidy, glikosaponiny i niektóre peptydy oraz triterpenoidy.

Kwazinnoidy (degradowane nortriterpenoidy) stanowią dominującą klasę bioaktywną. Najważniejszy z nich to eurycomanone — główny marker jakości ekstraktów Tongkat Ali. W standaryzowanych ekstraktach wodnych ocenianych przez EFSA występuje zwykle w zakresie 0,8–1,5%. W badaniach przedklinicznych i modelach molekularnych eurycomanone bywa łączony z wpływem na metabolizm androgenów, a także z aktywnością przeciwmalaryczną i cytotoksyczną, ale nie należy przedstawiać tych mechanizmów jako jednoznacznie potwierdzonych klinicznie u ludzi.

Alkaloidy wyizolowane z Eurycoma longifolia obejmują m.in. pochodne β-karbolinowe i kantyn-6-onowe. Część z nich wykazuje ciekawe działanie w badaniach przedklinicznych, ale ich znaczenie kliniczne pozostaje niepewne. Podobnie glikosaponiny i peptydy są często przywoływane jako możliwi współodpowiedzialni za działanie hormonalne ekstraktu, jednak opis mechanizmów takich jak wpływ na CYP17 najlepiej przedstawiać jako hipotezy biologiczne i obserwacje z badań laboratoryjnych, a nie ustalony mechanizm działania u ludzi.

Z perspektywy farmakokinetyki eurycomanone jest związkiem o ograniczonej biodostępności doustnej w modelach zwierzęcych, co bywa przywoływane jako argument za rozwojem nowych formulacji poprawiających wchłanianie. Bardzo szczegółowe dane dotyczące miejsca wchłaniania czy eliminacji pochodzą jednak głównie z badań przedklinicznych i nie powinny być bezpośrednio przenoszone na ludzi bez zastrzeżeń.

Testosteron wzrasta, ale nie u każdego

Wpływ Tongkat Ali na poziom testosteronu to najlepiej przebadany klinicznie aspekt działania tej rośliny. Najważniejsze dane pochodzą z metaanalizy Leisegang i wsp. (2022, Medicina), która objęła 5 randomizowanych badań kontrolowanych z łączną liczbą 267 uczestników. Wynik zbiorczy pokazał statystycznie istotny wzrost testosteronu całkowitego (SMD = 1,352; 95% CI: 0,565–2,138; p = 0,001). Jednak analiza podgrup ujawniła fundamentalną różnicę: u mężczyzn z hipogonadyzmem efekt był wyraźny (SMD = 1,861; p = 0,002), natomiast u zdrowych mężczyzn nie osiągnął istotności statystycznej (SMD = 0,760; p = 0,249).

Najsilniejsze pojedyncze badanie to wieloośrodkowe RCT Chinnappan i wsp. (2021, Food & Nutrition Research) z udziałem 105 mężczyzn w wieku 50–70 lat z testosteronem poniżej 300 ng/dL. Dawki 100 mg i 200 mg dziennie przez 12 tygodni przyniosły istotny wzrost testosteronu w porównaniu z placebo — odpowiednio z 187 do 204 ng/dL i z 201 do 225 ng/dL. Istotnie obniżył się też kortyzol i wynik w skali nasilenia zmęczenia. Z kolei Leitão i wsp. (2021, Maturitas) w 6-miesięcznym RCT z 45 mężczyznami z zespołem ADAM wykazali wzrost testosteronu o ok. 44% (z 278 do 400 ng/dL) w grupie przyjmującej 200 mg dziennie.

Natomiast badania u zdrowych, eugonadalnych mężczyzn dają wyniki niespójne. Ismail i wsp. (2012) w badaniu ze 109 zdrowymi mężczyznami (300 mg/dzień, 12 tygodni) nie wykazali istotnej zmiany testosteronu. Podobnie George i wsp. (2013) u 40 zdrowych mężczyzn nie zaobserwowali zmian. Interesujące jest badanie Chan i wsp. (2021) u 32 młodych mężczyzn (18–30 lat), gdzie wyższa dawka 600 mg/dzień przez 2 tygodnie dała wzrost testosteronu o ok. 15%, ale — co kluczowe — bez zmian LH i FSH, co sugeruje, że u młodych mężczyzn mechanizm może działać inaczej niż u osób z niedoborem androgenów.

Proponowane mechanizmy działania na układ hormonalny obejmują kilka ścieżek, ale trzeba podkreślić, że w dużej mierze opierają się one na badaniach in vitro, modelach zwierzęcych i analizach molekularnych. W literaturze pojawiają się hipotezy dotyczące wpływu na aromatazę, steroidogenezę oraz funkcję komórek Leydiga, jednak żaden z tych mechanizmów nie został jeszcze ostatecznie potwierdzony jako główna droga działania u ludzi.

Siła, zmęczenie i kortyzol — dowody są mieszane

Wpływ Tongkat Ali na sprawność fizyczną badano w kilku kontekstach, z wynikami zależnymi silnie od populacji. Kluczowe badanie Talbott i wsp. (2013, JISSN) z 63 osobami pod umiarkowanym stresem (200 mg/dzień, 4 tygodnie) wykazało obniżenie kortyzolu o 16%, wzrost testosteronu o 37% (w ślinie) i poprawę stosunku testosteron:kortyzol o 36%. W skali nastroju POMS zaobserwowano redukcję napięcia (−11%), gniewu (−12%) i dezorientacji (−15%).

Pilotażowe badanie Hamzah i Yusof (2003, Br. J. Sports Med.) u 14 mężczyzn w programie treningowym (100 mg/dzień, 5 tygodni) wykazało wzrost beztłuszczowej masy ciała z 52,3 do 54,4 kg (p = 0,012), redukcję tkanki tłuszczowej z 31,3% do 28,4% (p = 0,01) i wzrost siły 1RM z 73,7 do 78,7 kg (p = 0,006). Jednak próba była bardzo mała. W wieloośrodkowym RCT Chinnappan i wsp. u starszych mężczyzn z niskim testosteronem zaobserwowano istotne zwiększenie siły mięśniowej i zmniejszenie zmęczenia po 12 tygodniach.

Przeciwwagą jest negatywne badanie Antonio i wsp. (2024, Applied Sciences) u 33 wytrenowanych osób (400 mg/dzień, 4 tygodnie), gdzie nie stwierdzono żadnych różnic w kompozycji ciała, sile chwytu, nastroju, wolnym testosteronie ani kortyzolu. Podobnie Muhamad i wsp. (2010) nie wykazali wpływu na wytrzymałość biegową u rekreacyjnych sportowców. Te wyniki sugerują, że efekty ergogeniczne mogą być ograniczone do osób starszych, ze stresem lub hipogonadyzmem, a nie obejmować młodych, zdrowych, aktywnych osób.

Płodność, libido i działanie adaptogenne

Jednym z bardziej obiecujących obszarów jest wpływ na płodność męską. Badanie Tambi i Imran (2010, Asian J. Androl.) u 75 mężczyzn z idiopatyczną niepłodnością (200 mg/dzień, 9 miesięcy) wykazało wzrost koncentracji plemników o 65,5%, poprawę prawidłowej morfologii o 94,9% oraz istotne zwiększenie objętości nasienia i ruchliwości plemników. Co ważne, 11 par (14,7%) osiągnęło spontaniczną ciążę mimo średniego stażu niepłodności wynoszącego 5,3 roku. Mechanizm obejmuje prawdopodobnie ochronę antyoksydacyjną i wpływ na steroidogenezę. Badanie było jednak otwarte, bez grupy placebo, z wysokim odsetkiem rezygnacji. Wyniki są interesujące, ale ze względu na brak placebo i konstrukcję badania nie pozwalają jeszcze traktować Tongkat Ali jako terapii o potwierdzonej skuteczności w leczeniu niepłodności męskiej.

W zakresie libido i funkcji seksualnych, Ismail i wsp. (2012) wykazali wzrost libido o 11–14% po 12 tygodniach u zdrowych mężczyzn. Udani i wsp. (2014) w badaniu produktu kombinowanego raportowali poprawę części parametrów seksualnych. Metaanaliza Kotirum i wsp. (2015) objęła jednak tylko 2 RCT (n = 139) i nie wykazała istotnego wpływu na funkcję erekcyjną mierzoną kwestionariuszem IIEF-5, choć podgrupa z cięższą dysfunkcją wykazywała poprawę.

Badania na myszach wskazywały na efekt anksjolityczny oraz korzystny wpływ na zachowania związane ze stresem. U ludzi Talbott i wsp. potwierdzili poprawę wskaźników nastroju w skali POMS. George i wsp. (2016, Phytother. Res.) opisali w małym RCT u osób w średnim wieku korzystne zmiany niektórych parametrów odporności, w tym limfocytów T CD4+. Pojęcie „wieku immunologicznego” pojawia się w tej publikacji, ale najlepiej traktować je jako wskaźnik badawczy użyty w konkretnym modelu, a nie powszechnie uznany kliniczny punkt końcowy. Co ważne, badanie było powiązane z producentem ekstraktu.

Tongkat Ali bywa marketingowo i tradycyjnie klasyfikowany jako adaptogen, czyli substancja mająca pomagać organizmowi dostosować się do stresu. Warto jednak zaznaczyć, że „adaptogen” jest pojęciem użytecznym opisowo, ale nie stanowi formalnej kategorii farmakologicznej uznawanej przez główne agencje regulacyjne.

Profil bezpieczeństwa — względnie bezpieczny, ale z istotnymi zastrzeżeniami

Ekstrakt wodny z korzenia Tongkat Ali charakteryzuje się stosunkowo niską toksycznością ostrą w badaniach na zwierzętach — LD₅₀ u gryzoni przekracza 3000–6000 mg/kg. Dla porównania, ekstrakt alkoholowy bywa opisywany jako bardziej toksyczny. Badanie subchroniczne u szczurów z ekstraktem Physta® w dawkach do 1000 mg/kg/dzień nie wykazało istotnych zmian w biochemii krwi ani histopatologii. NOAEL wynosił 1000 mg/kg/dzień u szczurów.

W badaniach klinicznych u ludzi (dawki 200–600 mg/dzień, do 6 miesięcy) najczęściej raportowane efekty uboczne to łagodne dolegliwości żołądkowo-jelitowe, bezsenność, świąd i podwyższona temperatura ciała. W wieloośrodkowym RCT Chinnappan i wsp. nie stwierdzono istotnych zmian w enzymach wątrobowych ani funkcji nerek.

Są jednak poważne zastrzeżenia. Najważniejsze z nich dotyczy potencjalnej genotoksyczności: panel EFSA w 2021 r. stwierdził, że ekstrakt Physta® dał pozytywne wyniki w wybranych testach genotoksyczności, co wskazuje na możliwe właściwości klastogenne. EFSA konkludował, że „bezpieczeństwo nowej żywności nie zostało ustalone“. Inne badania nie potwierdziły jednoznacznie mutagenności ani klastogenności — ta rozbieżność pozostaje nierozwiązana i może wynikać m.in. z różnic w preparatyce ekstraktów.

Ponadto w literaturze opisano pojedyncze przypadki działań niepożądanych, w tym ostrego uszkodzenia wątroby oraz trzepotania przedsionków po stosowaniu suplementów z Tongkat Ali. Trzeba jednak podkreślić, że są to case reports, czyli opisy pojedynczych pacjentów, które sygnalizują możliwe ryzyko, ale nie pozwalają oszacować jego częstości ani jednoznacznie dowieść związku przyczynowego.

Istotnym problemem pozostaje jakość produktów komercyjnych. W publikacjach i przeglądach rynku opisywano zarówno przypadki zafałszowań analogami leków na erekcję, jak i niezgodności jakościowe, w tym zanieczyszczenia metalami ciężkimi oraz brak deklarowanej standaryzacji. To jeden z ważniejszych argumentów za ostrożnością przy wyborze suplementu.

Tongkat Ali jest przeciwwskazany w ciąży i laktacji, u dzieci poniżej 18 lat oraz u osób z nowotworami hormonozależnymi. Ostrożność zaleca się u osób z chorobami wątroby, nerek, zaburzeniami krzepnięcia i arytmiami. Hamowanie enzymów CYP bywa opisywane jako słabe, ale dane kliniczne o interakcjach lekowych pozostają ograniczone.

Gdzie kończą się fakty, a zaczynają obietnice marketingowe

Analiza bazy dowodów ujawnia istotne ograniczenia, które powinny moderować entuzjazm wobec suplementacji. Po pierwsze, próby badawcze są małe — metaanaliza dotycząca funkcji erekcyjnej mogła włączyć tylko 2 RCT, a metaanaliza dotycząca testosteronu opierała się na zaledwie 5 RCT z łączną liczbą 267 uczestników. Heterogeniczność wyników była wysoka, a autorzy zwracali uwagę na możliwość błędu publikacyjnego.

Po drugie, konflikt interesów jest powszechny. Znaczna część badań wykorzystuje ten sam standaryzowany ekstrakt, a w części publikacji współautorami są osoby związane z producentem. W praktyce oznacza to, że choć dane są interesujące, potrzeba więcej dużych i niezależnych badań.

Po trzecie, heterogeniczność ekstraktów utrudnia porównywanie wyników między badaniami. Stosowane są różne metody ekstrakcji, różne kryteria standaryzacji, różne dawki i różne definicje jakości preparatu. Popularne w marketingu oznaczenie „200:1″ nie ma znormalizowanego znaczenia. Nie istnieje międzynarodowa monografia farmakopealna Tongkat Ali w głównych farmakopeach zachodnich.

Na tle innych „naturalnych boosterów testosteronu” Tongkat Ali prezentuje się porównywalnie z ashwagandhą i kozieradką, które również mają umiarkowane dowody z RCT. Wszystkie trzy przewyższają jakością dowodów tribulus czy makę, ale żaden z nich nie zbliża się skutecznością do terapii zastępczej testosteronem (TRT), która działa znacznie silniej.

Od malezyjskiego „skarbu narodowego” po europejski zakaz

Status prawny Tongkat Ali różni się diametralnie w zależności od jurysdykcji. W Malezji roślina ma status ważnego surowca zielarskiego i jest regulowana przez Narodową Agencję Regulacji Farmaceutycznej (NPRA). Norma MS 2409:2011 definiuje parametry jakości liofilizowanego ekstraktu wodnego. W Indonezji roślina jest obecna w farmakopei ziołowej, a w Wietnamie figuruje w oficjalnych wykazach tradycyjnych leków roślinnych stosowanych w systemie opieki zdrowotnej.

W USA Tongkat Ali jest sprzedawany jako suplement diety na mocy systemu DSHEA, bez zatwierdzenia przedrynkowego przez FDA. W Kanadzie oraz Australii występuje w produktach zarejestrowanych w odpowiednich systemach regulacyjnych dla naturalnych produktów zdrowotnych. Jednocześnie organy nadzorcze interweniowały wielokrotnie w sprawie produktów zafałszowanych lekami na erekcję.

W Unii Europejskiej standaryzowany ekstrakt z korzenia Eurycoma longifolia nie uzyskał autoryzacji jako nowa żywność po opinii EFSA z 2021 r., która wskazała, że bezpieczeństwo nie zostało wykazane. Lepiej jednak nie upraszczać tego do stwierdzenia, że roślina jest „dopuszczona tylko kosmetycznie”, bo to zależy od konkretnej kategorii produktu i zastosowania regulacyjnego. Najważniejszy fakt jest taki, że jako nowa żywność do suplementów doustnych nie została zaakceptowana przez EFSA.

Wnioski — obiecujący korzeń, ale droga do pewności jest daleka

Tongkat Ali to roślina o fascynującej fitochemii i długiej tradycji stosowania, z rosnącą — choć wciąż niedojrzałą — bazą dowodów naukowych. Trzy wnioski zasługują na podkreślenie. Po pierwsze, efekt na testosteron jest realny, ale ograniczony populacyjnie: najsilniejsze dowody dotyczą mężczyzn z hipogonadyzmem lub starszych, a nie młodych i zdrowych osób. Po drugie, baza dowodów jest poważnie obciążona konfliktem interesów — dominacja jednego standaryzowanego ekstraktu w badaniach utrudnia niezależną ocenę. Wreszcie, opinia EFSA z 2021 r., zgodnie z którą bezpieczeństwo ekstraktu jako nowej żywności nie zostało ustalone z powodu obaw dotyczących genotoksyczności, jest sygnałem, którego nie należy ignorować — nawet jeśli część innych badań nie potwierdziła jednoznacznie tego ryzyka.

Przyszłość badań nad Tongkat Ali wymaga dużych, niezależnych, wieloośrodkowych RCT z ujednoliconymi ekstraktami, dłuższym okresem obserwacji i rygorystyczną oceną bezpieczeństwa — w tym długoterminowej genotoksyczności.