Rak jelita grubego należy do najczęściej rozpoznawanych nowotworów złośliwych – zarówno w Polsce, jak i globalnie. Jednocześnie jest to najpowszechniejszy nowotwór przewodu pokarmowego. Prawdopodobieństwo zachorowania wyraźnie rośnie wraz z wiekiem i statystycznie dotyczy głównie osób po 65. roku życia. Choroba niemal dwukrotnie częściej występuje u mężczyzn niż u kobiet.
Co istotne, pomimo postępu medycyny liczba nowych przypadków systematycznie rośnie. – To schorzenie, które z każdym rokiem staje się coraz poważniejszym wyzwaniem dla zdrowia publicznego – podkreśla dr n. med. Maciej Kowalewski, chirurg ogólny i onkologiczny z Centrum Medyczne SafiMed z Zabierzowa.
Choć w statystykach rak jelita grubego bywa ujmowany jako jedna jednostka chorobowa, w praktyce obejmuje nowotwory okrężnicy oraz odbytnicy. Różnice te mają znaczenie głównie terapeutyczne. Dla pacjenta kluczowa pozostaje jednak inna kwestia: choroba bardzo często rozwija się skrycie i przez długi czas nie daje objawów.
Choroba, która rozwija się powoli, ale nie daje sygnałów
Jedną z charakterystycznych cech raka jelita grubego jest jego długi, wieloletni przebieg. – Od momentu pojawienia się polipa do transformacji nowotworowej mija zazwyczaj co najmniej pięć do siedmiu lat – tłumaczy dr Maciej Kowalewski. – To ogromna szansa na wykrycie zmian na etapie, gdy są jeszcze całkowicie wyleczalne.
Problem polega na tym, że przez długi czas choroba może nie manifestować się wcale. W przypadku nowotworów okrężnicy objawy są często niejednoznaczne i łatwe do zlekceważenia. Należą do nich m.in. wzdęcia, uczucie dyskomfortu w jamie brzusznej, niewielkie bóle czy poczucie pełności. Zdarza się również, że pierwszym sygnałem nie są dolegliwości ze strony jelit, lecz anemia wykryta przypadkowo w badaniach laboratoryjnych.
Symptomy łatwe do zbagatelizowania
Inny przebieg ma rak odbytnicy, który ze względu na swoje umiejscowienie częściej daje objawy miejscowe. Pacjenci mogą odczuwać uporczywe parcie na stolec mimo wypróżnienia, wrażenie niepełnego opróżnienia jelita czy wyraźną zmianę dotychczasowego rytmu wypróżnień. Do charakterystycznych, choć nie zawsze obecnych objawów, należy także zwężenie stolca, potocznie określane jako „stolec ołówkowaty”.
Często występuje krwawienie z dolnego odcinka przewodu pokarmowego, które bywa błędnie przypisywane hemoroidom. – To bardzo ryzykowne uproszczenie – zaznacza specjalista. – Każde krwawienie, stwierdzona niedokrwistość czy dodatni wynik testu na krew utajoną w stolcu powinny być wskazaniem do wykonania kolonoskopii, nawet jeśli podejrzewamy jedynie chorobę hemoroidalną.
W bardziej zaawansowanych stadiach choroby mogą pojawiać się naprzemienne zaparcia i biegunki. Wynika to z postępującego zwężania światła jelita przez guz i utrudnienia pasażu treści jelitowej. Sporadycznie pierwszym objawem bywa ostra niedrożność przewodu pokarmowego, wymagająca natychmiastowej interwencji chirurgicznej.
Kto znajduje się w grupie największego ryzyka
Na rozwój raka jelita grubego wpływa wiele czynników. Część z nich, takich jak wiek czy występowanie choroby w rodzinie, jest niezależna od pacjenta. Istnieją również rzadkie zespoły genetyczne znacząco zwiększające ryzyko zachorowania, jednak odpowiadają one za niewielki odsetek przypadków. U większości chorych nowotwór rozwija się w wyniku mutacji nabywanych stopniowo na przestrzeni lat.
Kluczową rolę odgrywa styl życia. Do najważniejszych czynników ryzyka zalicza się dietę bogatą w czerwone i przetworzone mięso, zwłaszcza poddawane obróbce w wysokiej temperaturze, otyłość, brak regularnej aktywności fizycznej, palenie tytoniu oraz nadmierne spożywanie alkoholu. Z kolei dieta obfitująca w błonnik, warzywa, owoce i produkty pełnoziarniste sprzyja prawidłowej pracy jelit. – Nabłonek jelita grubego intensywnie się odnawia, a dieta bogatoresztkowa wspiera ten proces, w prosty sposób redukując ryzyko rozwoju nowotworu – wyjaśnia chirurg.
Badania, które ratują życie
Podstawowym i najskuteczniejszym badaniem w diagnostyce raka jelita grubego pozostaje kolonoskopia, uznawana za złoty standard. Umożliwia ona dokładną ocenę całej błony śluzowej jelita grubego, a w razie potrzeby również usunięcie polipów lub pobranie wycinków do badania histopatologicznego. U osób bez obciążeń rodzinnych pierwszą kolonoskopię zaleca się po ukończeniu 50. roku życia, a przy prawidłowym wyniku badanie można powtarzać co 10 lat. Osoby z dodatnim wywiadem rodzinnym powinny rozpocząć diagnostykę wcześniej, zazwyczaj po 40. roku życia.
Uzupełnieniem są testy na krew utajoną w stolcu oraz proste badanie palcem przez odbyt. – Duża część guzów odbytnicy znajduje się w zasięgu palca badającego – przypomina dr Maciej Kowalewski. – To badanie bywa niedoceniane, a może mieć kluczowe znaczenie dla wczesnego rozpoznania.
Czas sprzymierzeńcem pacjenta
Rak jelita grubego jest nowotworem, w którym profilaktyka i szybka diagnostyka realnie przekładają się na długość i jakość życia chorych. Warunkiem jest jednak czujność onkologiczna oraz reagowanie nawet na pozornie nieistotne sygnały. – Najpoważniejszym błędem jest odkładanie badań i próby leczenia się na własną rękę – podsumowuje specjalista CM SafiMed. – W tej chorobie czas naprawdę może działać na korzyść pacjenta, jeśli zostanie właściwie wykorzystany.
